[Đầu tư - số 2] Vấn đề của các chương trình lãi kép

Không khó để nhận ra gần đây chủ đề "độc lập tài chính" đã được quan tâm một cách rộng rãi đến thế nào.

Trên YouTube và Facebook, có rất nhiều người hướng dẫn các chủ đề liên quan đến điều này

Nội dung cơ bản của các kế hoạch là (1) số tiền tiết kiệm x (2) chương trình lãi kép.

Các chuyên gia khuyên người trẻ nên tập sống tiết kiệm và sau đó bỏ số tiền nhàn rỗi đó vào các kênh đầu tư để hưởng lãi kép.

Điều này hoàn toàn đúng đắn, nhưng bất cứ một người nào đủ tính hoài nghi sẽ đặt lại những câu hỏi quan trọng

Và câu hỏi quan trọng hàng đầu: liệu chương trình lãi kép có thực sự xảy ra đúng như kế hoạch.

Khoan nói về những điều vô lý - mình muốn nói về những điều hợp lý trước.

Thứ nhất, tiết kiệm và tái đầu tư là một phương án hoàn toàn hợp lý (chống lại lạm phát)

Thứ hai, việc tái đầu tư thực sự tạo ra giá trị cho thị trường và xã hội (một mức độ nào đó)

Thứ ba, lãi kép thực sự có sức mạnh vượt trội như đã nói.

Những điều bất hợp lý

Thống kê cho thấy nếu từ năm 2000 - 2020, thị trường chung Việt Nam tăng trưởng trung bình 10% mỗi năm, và kế hoạch lãi kép dường như được thực thi một cách hiệu quả. Tuy nhiên, điều này đã tự nó nói lên vấn đề của thống kê.

Mặc dù trong quá khứ, kế hoạch lãi kép hoàn toàn khả thi, thì nó cũng chẳng khẳng định được tương lai.

Để kế hoạch lãi kép khả thi, thị trường chứng khoán phải gia tăng về vốn hoá. Để thị trường gia tăng về vốn hoá, năng lực kinh doanh của các doanh nghiệp phải lớn

Từ năm 2000 - 2013 (bỏ qua giai đoạn bùng nổ 2007 - 2008) thì thị trường chứng khoán Việt Nam có rất nhiều những công ty bị định giá thấp. Đến năm 2020, các công ty này dường như đã chạm mức giá "quá" hợp lý - và theo quan điểm của mình, nó đã ở mức giá cao.

Điều này có nghĩa, 5 năm vừa qua, chứng khoán đã hút gần như hết mật ngọt kinh doanh trong suốt 20 năm của thị trường,

Từ năm 2021 trở đi, nếu không có những sự đột phá về mặt kinh doanh, những mã dẫn dắt thị trường rất có thể sẽ về mức giá hợp lý của nó. Điều này có nghĩa, những nhà đầu tư khi mua ở mốc giá cao sẽ buộc phải hứng chịu những phiên đỏ lửa.

ĐÂU LÀ KỲ VỌNG LÃI KÉP HỢP LÝ

Những chuyên gia yêu cầu mọi người đầu tư với hiệu suất lãi kép là 20% hằng năm, hoặc thậm chí là 30%. Với những nhà đầu tư lão luyện, đây là các con số chuẩn mực, và thực tế chứng minh, có rất ít người đạt được hiệu suất đầu tư kiểu này trong dài hạn.

Trong 1 năm, chúng ta có thể có lợi suất đầu tư 50%, 60%, nhưng điểm cần lưu ý ở đây, đó là chúng ta phải tạo ra lợi suất sau nhiều năm. Trong chu kỳ 5 năm, thị trường có thể có những mùa tăng điểm nóng - tuy nhiên, nó chỉ là trong một khoảnh khắc, không có thị trường nào leo được lên tận mây xanh.

Để tăng trưởng trong dài hạn, thì mức tăng trưởng của thị trường sẽ xấp xỉ bằng tăng trưởng năng lực kinh doanh của doanh nghiệp.

Hãy nhìn một thống kê.

Mình có tô đậm 2 cột, ROE và P/B. Lý thuyết tài chính có dạy chúng ta về định nghĩa của 2 khái niệm này, tuy nhiên, mình chưa thấy quyển sách nào (do mình lười đọc) dạy về sự liên quan mật thiết của nó.

Nếu mình mua toàn bộ các công ty của ngành công nghệ thông tin (ROE = 10.83%) bằng giá trị sổ sách P/B = 1 thì hàng năm, mình sẽ nhận được lãi suất 10.83% + cổ tức được chia 2.05% => tỷ suất lợi nhuận của mình sẽ là 12.88%

Ở trường hợp ví dụ này, cho thấy, nếu P/B = 1 thì lợi suất của nhà đầu tư nhận được trong dài hạn = ROE + tỷ suất cổ tức.

Và trong tình huống vừa rồi, lãi mà mình nhận được là xấp xỉ 13%. Và nếu không có gì thay đổi - nó đại diện cho tỷ suất lợi nhuận dài hạn

Điều này nói lên điểm quan trọng (1) Lợi suất của nhà đầu tư quan hệ mật thiết với ROE và Tỷ suất cổ tức

Tuy nhiên, nhìn lại hình ảnh, P/B của ngành công nghệ thông tin không phải là 1 mà là 1.86. Điều này có nghĩa là gì

Một cổ phiếu có giá trị sổ sách là 100.000, được bán ở giá P/B = 1, tức 100,000 sẽ tạo ra lợi suất đầu tư hàng năm là 12,880 đồng (12.88%)

Nếu P/B = 1.86, thì cổ phiếu sẽ được bán ở mức giá 186,000 tuy nhiên, tỷ suất đầu tư hàng năm không đổi, vẫn là 12,880 đồng. Theo mức giá mới - tương đương 6.9%.

Tuy nhiên, nó cũng có một nghĩa khác

Trong trường hợp P/B = 1, nhà đầu tư 100,000 đồng sẽ tăng trưởng giá trị thực lên 112,880 đồng.

Trong trường hợp P/B = 1.86, nhà đầu tư 186,000 đồng sau 1 năm sẽ có tài sản có giá trị thực ở mức 112,880 đồng (cười). Câu hỏi là: sau bao nhiêu năm, thì giá trị thực của tài sản mới lên mức 186,000 đồng. Câu trả lời là 5 năm - và đó là mình đang không đưa lạm phát 4% vào. Nếu có lạm phát - thì câu trả lời phải là 8 năm.

Đố bạn biết: 8 năm sau, quán cơm rang hay quán cafe bạn hay ăn/uống sẽ như thế nào về mặt kết quả kinh doanh và lợi nhuận - câu trả lời chính xác đối với mình sẽ là "em chịu". 4 năm trước mình là khách quen của quán ABC đầu ngõ thì giờ quán cũng nghỉ do dịch và cạnh tranh với các quán ăn nhỏ bán hàng online qua Now và Baemin. Điều đáng nói ở đây, ngành thực phẩm là ngành kinh doanh khá ổn định và không có tính chu kỳ, chưa kể lợi thế về ở gần khu sinh viên. Vậy mà sau 2 năm bùng nổ ứng dụng, quán cũng phải chuyển đi nơi khác.

Một nhà đầu tư gặp nhiều nguy hiểm hơn anh ta nghĩ khi trả trước 8 năm cho một cổ phiếu. Hoặc giả sử cổ phiếu đó tăng trưởng, anh ta cũng đang trả trước 5-6 năm. Điều này yêu cầu anh ta phải thực sự am hiểu rủi ro và bản chất kinh tế của doanh nghiệp.

Điều này nói lên điểm quan trọng số (2) Khi P/B càng tăng, thì lợi suất của nhà đầu tư nhận được càng thấp

Và còn một điểm quan trọng số (3) P/B càng tăng, thì rủi ro theo thời gian càng lớn. Do đó là nhà đầu tư cần đảm bảo thu lại lợi ích trong dài hạn - nghĩa là tăng trưởng hàng năm của NĐT chỉ mang tính sổ sách, còn thực tế thì chỉ có dòng tiền cổ tức. Giá trị sổ sách đó một ngày nào đó được trả lại cho nhà đầu tư, nhưng đa phần trường hợp, các giám đốc khôn ngoan của chúng ta ẵm trọn nó đi. Và thế là 5-6 năm đầu tư công cốc. Đây là chủ đề quan trọng hơn cả, và thực tế đã diễn ra ở nhiều doanh nghiệp tại VN.

Hãy quay lại điểm số (1) ROE liên hệ với tỷ suất đầu tư. Có thể có cái nhìn về bức tranh kinh doanh của DN Việt Nam qua hình ảnh sau:

Tại Việt Nam, ROE của ngành bán lẻ (ở đây phải hiểu là dịch vụ bán lẻ) là cao nhất, vượt trội ở 54%. Bản chất của ngành bán lẻ là trading - doanh thu và lợi nhuận chủ yếu đến từ thị trường nội địa. Và trừ khi có khách du lịch nước ngoài, còn không bản chất kinh tế của ngành này là người Việt Nam trả tiền cho người Việt Nam để mua một món đồ (của nước ngoài hoặc của chính nước mình).

Ngành bán lẻ do đó, hiếm khi tạo ra sức mạnh quốc gia - trừ khi chúng ta có thể bán được ra nước ngoài (IKEA, Amazon, Seven Eleven...) Và như người ta đã nói, tiêu nhiều thì cũng hết tiền - ngành bán lẻ đang tăng trưởng chậm lại. Ngoài ra, bán lẻ Việt Nam phải nhập khẩu nước ngoài rất nhiều. Điều này lại trực tiếp ảnh hưởng đến cán cân thương mại,

Kết luận ngắn gọn: một quốc gia khó mạnh lên chỉ bằng bán lẻ.

ROE của toàn nền kinh tế sớm muộn cũng sẽ phản ánh vào kinh tế của từng người. Điều này nói lên phải tăng ROE của nền kinh tế, còn không thì các kế hoạch lãi kép chẳng khác nào vẽ rắn trên mây.

Hiện tại, cuộc cạnh tranh thế giới phẳng và các hiệp định tự do 2 chiều ngày càng rộng mở. Cạnh tranh sẽ tăng lên cùng với sự mở rộng về thị trường. Nếu các doanh nghiệp không thể tạo ra lợi thế từ tự do thương mại, thì sẽ có thể bị cạnh tranh ngược và vào tình thế ROE giảm dần theo thời gian. Đáng tiếc, đây là điều thực sự đã diễn ra.

Kết luận

(1) Điều đầu tiên trong kế hoạch độc lập tài chính phải là làm sao để nâng cao năng lực của nền kinh tế đất nước - bán hàng cho nước ngoài, tạo thêm giá trị cho nước mình...

(2) "Kéo excel" trong kế hoạch tài chính thì chỉ là vẽ lên mây mà thôi, hãy kỳ vọng hợp lý

(3) Hãy để ý và thấu hiểu quy luật ROE của mỗi doanh nghiệp mình đầu tư (đó chỉ là điều số 1 trong số nhiều điều) - đừng mua một cái gì với mức giá quá đắt.

(4) Nếu nền kinh tế toàn những nhà "đầu tư" (đầu cơ), thì nó chỉ sinh ra thêm nhiều kẻ lừa đảo - nền kinh tế cần ít nhà đầu tư và nhiều kỹ sư, doanh nhân, nhà khoa học, những người lao động thực sự tạo ra giá trị

(5) Thị trường chứng khoán ngày càng khó hơn, thay vì dễ hơn. Đừng đặt quá nhiều niềm tin vào các kế hoạch tự do tài chính theo kiểu không phải làm gì.

Disclaimer

(1) Trong bài, mình nhấn mạnh vào các doanh nghiệp trong nước, chứ không phải toàn bộ nền kinh tế - do toàn bộ nền kinh tế sẽ bị gộp các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư tại Việt Nam.

(Ví dụ đơn cử là Samsung, nếu họ nhập vào và xuất lại linh kiện về, doanh nghiệp trong nước thu được lợi nhuận từ lắp ráp, thì cán cân của mình là tích cực. Tuy nhiên, đằng sau sự tích cực này là mình bị phụ thuộc vào nước ngoài, và đang làm gia công với mức biên lợi nhuận thấp - giống như đặt một cái hạn mức về lợi nhuận trên đầu, chúng ta không thể đột phá với một hạn mức trên đầu được)

Bức tranh kinh tế 2020 ở đây ạ: https://theleader.vn/infographics-buc-tranh-kinh-te-viet-nam-2020-qua-cac-chi-so-1609212427503.htm

(2) Trong bài, bất cứ một người hoài nghi nào cũng đặt ra câu hỏi "tại sao bạn lại sử dụng P/B" - câu trả lời nằm ở nó có sẵn trên BCTC, "khá" chính xác và liên hệ được qua ROE.

Một người hoài nghi cũng hỏi "vậy còn những tài sản ngoài bảng cân đối" - chính xác, thương hiệu, giá trị thực tế của thị trường sau nhiều năm (BĐS, BĐS KCN, dự án nghiên cứu) hoàn toàn không có trên bảng cân đối. Tuy nhiên, các câu chuyện này mang tính cụ thể (specific) hơn (general). Ngoài ra, trừ khi đó là điều chưa xuất hiện (dự án nghiên cứu, dự án xây dựng...) còn nếu đã xuất hiện (sức mạnh thương hiệu) thì nó đã phản ánh vào hiệu quả kinh doanh - hay đại diện là chỉ số ROE.

Một người hoài nghi hơn nữa sẽ hỏi "tại sao bạn lại nghĩ Book value (giá trị sổ sách) phản ánh giá trị doanh nghiệp" - chính xác, rõ ràng BV không phản ảnh chính xác giá trị của doanh nghiệp - và đa phần các trường hợp, mình yêu thích việc nó phản ánh sai (VD: trong vấn đề báo cáo hợp nhất - loại bỏ yếu tố kinh doanh của các cty góp vốn mà chỉ vỏn vẹn trong thu nhập cổ tức) - tuy nhiên, như mình đã nói - đây là vấn đề cụ thể ở một vài doanh nghiệp, sẽ khó sử dụng đại diện cho thống kê.

Một người hoài nghi sẽ tiếp tục hỏi "năm 2017, khi đầu tư vào Vinamilk (VNM) thì cũng mua hơn giá sổ sách, đến năm 2021 đã ăn bằng lần - tại sao lại gay gắt về P/B" - câu trả lời: VNM là công ty sữa có ROE cao nhất thế giới, và cứ 3 năm công ty này lại gấp đôi về giá trị kinh doanh (thời điểm 2013-2018). Ngoài ra, công ty quốc dân cũng là yếu tố giúp cp VNM tăng giá. Kết luận: mua cao P/B về thống kê sẽ đặt vào rủi ro hơn - rủi ro hơn không đồng nghĩa với tiên đoán về giá cổ phiếu sẽ giảm.

Cuối cùng, mình là người đầu tư ít hiểu biết, và thực tế đã chứng minh bằng một hiệu suất tầm thường trong thị trường giá lên vừa qua.

Cuộc đua các nhà quản lý tài chính thật khủng khiếp. Mình quen biết những người có hiệu suất x2, x3 lần của mình. Nó càng làm mình lo lắng hơn.

Mình viết những lo lắng của mình ra đây, trong một thị trường giá lên, và đột nhiên ai cũng là những nhà đầu tư tài chính.

Trận bóng đá vừa qua với UAE cũng mang đến cho mình những câu hỏi nhất định. Phong trào đầu tư liệu có giúp chúng ta sánh ngang với Nhật Bản hay Hàn Quốc hay không. Mình, đáng phản biện, lại nghĩ là không.

Mình cũng cảm thấy bất lực khi không thể làm được gì nhiều.

Và giống như các cụ vẫn nói "những kẻ không hay làm thì sẽ hay nói".

Cảm ơn các bạn rất nhiều,