[Đầu tư - số 3] Sự nguy hiểm của ngành Ngân Hàng

Trong những ngày gần đây, ngành Ngân Hàng nổi bật trở thành nhóm ngành cổ phiếu dẫn dắt tại thị trường chứng khoán Việt Nam - chiếm tới 30% giá trị vốn hoá.

Bản thân mình đặc biệt không dám đầu tư bất kỳ ngân hàng nào, mặc dù năm 2019, mình đã nhận báo cáo về 2 ngân hàng có thể tiến hành đầu tư giá trị, bao gồm ACB và MBB.

Bản chất kinh tế của ngành ngân hàng là các dịch vụ kinh doanh dựa trên rủi ro - có cấu tạo gần giống ngành bảo hiểm, tuy nhiên ngân hàng thì "về cơ bản" "ít rủi ro" hơn so với ngành bảo hiểm.

Ngân hàng thường là bên nhận tiền gửi của các cá nhân và doanh nghiệp với mức lãi suất X, và sau đó cho vay lại với mức lãi suất Y. Lấy thu nhập từ lãi suất Y - X - chi phí hoạt động kinh doanh thì sẽ ra được con số gần đúng lợi nhuận của ngành ngân hàng. (ở đây, chúng ta đang nói đến dịch vụ cho vay cơ bản - thứ chiếm phần lớn lợi nhuận của NH tại VN, không nhắc đến các dịch vụ cho vay khác, và các dịch vụ tài chính, tư vấn tài chính...)

Hãy đi đến từng biến số

Thu nhập từ cho vay.

Bất kỳ ai học môn kinh tế cơ bản cũng có thể tính toán được thu nhập từ cho vay = số tiền cho vay x lãi suất x thời gian.

Số tiền cho vay của mỗi ngân hàng là khác nhau về độ lớn và đối tượng. Có những ngân hàng cho vay cá nhân, cho vay doanh nghiệp, hoặc cả hai. Đây là cách nói đơn giản hoá quá mức. Sự khác nhau về cơ cấu cho vay của từng ngân hàng là yếu tố đặc biệt quan trọng.

Các ngân hàng cạnh tranh như thế nào: yếu tố số tiền cho vay là yếu tố hàng đầu cần quan tâm ở các ngân hàng, và để cạnh tranh với nhau các ngân hàng phải tung ra các gói vay hấp dẫn. Điều đó dẫn đến những nghịch lý sau

1- Những công ty tốt nhất (có khả năng trả nợ) thì không vay nhiều

2- Những công ty vay nhiều thường có tình hình kinh doanh bấp bênh,

3- Những công ty tốt nhất thường có rất nhiều ngân hàng lôi kéo, và cạnh tranh lãi suất cho vay => ngân hàng trúng thầu sẽ có được khách hàng này nhưng lãi suất thấp, và

4- Để có thể cho vay những khách hàng với lãi suất cao, ngân hàng phải dám cho những doanh nghiệp mà các ông lớn khác không dám cho vay => thường là những doanh nghiệp rủi ro, hoặc thuộc các ngành nghề đã chạm hạn mức tín dụng.

Ở phần trước, như đã nói ROE là một chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh doanh. Với ngành ngân hàng, Return trên khoản cho vay chỉ từ 10% đổ xuống, nhưng cơ cấu vốn của ngân hàng thường có Equity/assets < 1/8. Và do đó, ngân hàng có tỷ lệ đòn bẩy cực cao. Từ đó, mặc dù return trên khoản vay thấp, thì tỷ lệ đòn bẩy cao sẽ giúp ROE cao.

Tuy nhiên, đòn bẩy cao (ít vốn chủ, nhiều nợ) => rủi ro "bốc hơi" cả ngân hàng lớn.

Phần này, do ngân hàng bản chất phức tạp, mình sẽ đi thẳng đến những kết luận

1) Các ngân hàng cạnh tranh nhau bằng cách (1) anh có thị phần lớn sẽ thoải mái gặt các khách hàng tốt với mức cho vay thấp, hưởng lợi ích kinh tế theo quy mô và (2) anh có thị phần nhỏ sẽ buộc phải cho vay các khách hàng kém với mức rủi ro cao.

2) Mệnh đề trên dẫn đến sự phân hoá. Nhóm ngân hàng đứng đầu (Big4) sẽ có ROE cao và rủi ro cho vay thấp, nhóm ngân hàng ở giữa sẽ phải cân bằng 2 cách làm trên và có ROE ở mức vừa phải, nhóm ngân hàng ở đáy sẽ phải cho vay rủi ro và phải tạo ra các chính sách cho vay làm sao quản lý được rủi ro mà mình đã nhận (thường là bằng tài sản đảm bảo - và đây chính là nguồn cơn của những thảm hoạ)

Lãi suất huy động vốn - biến số X

Với trung gian tài chính như ngân hàng, điều họ muốn là lãi suất huy động vốn thấp còn lãi suất cho vay ở mức cao. Tại Việt Nam, những yếu tố này còn có sự tham gia điều chỉnh của ngân hàng nhà nước.

Lãi suất huy động vốn thường khá ổn định, và biến thiên theo từng thời điểm, liệu NH có còn khả năng cho vay hay không. Nếu ngân hàng tiếp tục cho vay thêm (nghĩa là cần thêm tiền) - ngân hàng sẽ tiếp tục tích cực huy động vốn. Và biểu hiện thường thấy là tăng lãi suất huy động.

Lãi suất huy động từ thời điểm Q2.2020 đến Q2.2021, đã tăng từ 5% lên 6.5%, điều này cho thấy các NH đang kỳ vọng sẽ cho vay được nhiều hơn trong thời gian tới.

Do thời gian và hiểu biết hạn chế, mình sẽ không đi quá sâu

Chi phí hoạt động kinh doanh

Trong tất cả các chi phí HĐKD của ngân hàng, điều cần chú ý nhất là chi phí nợ xấu.

Các ngân hàng trích lập nợ xấu theo các nhóm nợ. Điều này có nghĩa, các ngân hàng cho vay rủi ro hơn, sẽ đối mặt với vấn đề nợ xấu nhiều hơn, và ngược lại.

Tuy nhiên, với sự tham gia của NH nhà nước trong 2020, các nhóm nợ xấu được tái cơ cấu và gián tiếp giúp ngân hàng giãn nợ, việc giãn nợ này khiến con số trích lập dự phòng giảm đi, và thúc đẩy lợi nhuận.

Do thời gian và hiểu biết hạn chế, mình sẽ không đi quá sâu

Câu chuyện minh hoạ

Nếu anh A cho anh B vay 2 tỷ đồng, 10%, trong vòng 3 năm và thế chấp 80% giá trị căn nhà trị giá 1.8 tỷ. Vậy anh A sẽ ghi nhận như nào vào báo cáo tài chính. Đó là trong suốt 3 năm T1, T2 và T3, anh A sẽ có một khoản lợi nhuận (không tiền mặt) là 10% x 2 tỷ = 200 triệu đồng.

Nhưng nếu vào năm 3, anh B không thể có tiền trả nợ. Anh A sẽ tịch thu nhà của anh B. Nếu giá nhà giảm 10% (điều vẫn thường xuyên diễn ra) thì anh A sẽ thu lại tài sản có giá trị 1.62 tỷ và ghi nhận khoản lỗ là bao nhiêu?

Chúng ta có thể tính nhẩm nhanh và ra câu trả lời => lỗ = 2 tỷ - 1.62 tỷ = 380 triệu. Nhưng đó hoàn toàn là một cách tính sai lầm.

A phải ghi nhận khoản lỗ bao gồm mất tiền gốc lẫn tiền lãi => lỗ = 380 triệu + 3 x 200 triệu (lãi đã ghi nhận trước đó) = 980 triệu.

Nhưng khoản thiệt hại kinh tế có thể lớn hơn nhiều nếu tính chi phí cơ hội của việc tận dụng số tiền đó cho một giao dịch khác ít rủi ro hơn với mức lãi suất nhỏ hơn. Tuy nhiên thực tế này thường được khéo léo che đậy bởi các thủ thuật kế toán.

Câu chuyện nhỏ này nói lên rằng nếu khách hàng không có khả năng trả nợ, nó sẽ tạo ra một khoản lỗ và còn hơn thế, xoá sạch mọi thành tích kinh doanh có được trước đó.

Vấn đề là nhiều khoản có thể phát hiện ra ngay từ đầu, nhưng các ngân hàng, trong cuộc đua về tăng trưởng vẫn phải "mạo hiểm" nhấn ga.

Và trên những chuyến tàu ngân hàng, khi mà người lái tàu cắm một cái dao găm ngay trước chiếc vô lăng. Chỉ cần một viên đá nhỏ hay một đoạn cua bất ngờ cũng có thể khiến người lái tàu chìm vào giấc ngủ và mọi thành viên sẽ "hoạ vô đơn chí" bật thẳng ra khỏi đường ray.

Tuy vậy, trên báo chí, vị lái tàu đáng kính của chúng ta vẫn rất hồ hởi và tự hào về phương pháp của ông. Ông nói "cắm dao găm vào vô lăng như vậy giúp chúng tôi tập trung hơn rất nhiều". Xin cảm ơn!

Câu chuyện của Washington Mutual

Hãy thử nghiên cứu một cổ phiếu uy tín Washinton Mutual. Hầu hết cổ đông của doanh nghiệp này vào năm 2006, xếp bản thân mình vào nhóm "những nhà đầu tư". Đây là một ngân hàng đa dạng về địa lý, có thu nhập tăng trưởng 9 năm liên tục trước khi giảm nhẹ vào năm 2006. Giá cổ phiếu của doanh nghiệp này đã tăng gấp đôi trong vòng vài năm qua.

Thực tế "WAMU" có dah mục tài sản thế chấp bao gồm các khoản nợ dưới chuẩn. Xuyên suốt nước Mỹ, các khoản này được mở rộng trên cơ sở lỏng lẻo, cho những người vay có uy tín mơ hồ, khiến làn sóng vỡ nợ bắt đầu lăn bánh.

Nhưng WAMU vẫn được đánh giá cao. Mọi người nói rằng ngân hàng này sở hữu những công cụ phức tạp nhất để thẩm định rủi ro, các phát biểu ra công chúng của nhà băng khiến giới đầu tư yên lòng. Chủ tịch của ngân hàng trong báo cáo thường niên đã khen ngợi doanh nghiệp của mình rằng "định vị...mang lại hiệu quả hoạt động cao hơn năm 2007". Những nhà đầu tư nhỏ lẻ, hay các chuyên gia, cũng không ngần ngại mô tả WAMU như một khoản đầu tư.

Năm 2006, báo cáo của WAMU thể hiện 20 tỷ đô-la nợ vay dưới chuẩn (nhóm 5 theo NH Việt Nam), tương ứng 80% tổng số vốn chủ sở hữu. Các ngân hàng có chủ sở hữu/tài sản < 1/8. Do đó, 20 tỷ đô-la nợ dưới chuẩn này chiếm 10% tổng tài sản. Chưa hết, danh mục nợ dưới chuẩn đã tăng gấp đôi trong 4 năm.

WAMU đã quen việc loại bỏ những khoản vay này ra khỏi bảng cân đối kế toán bằng cách chứng khoán hoá chúng (biến thành trái phiếu) và bán lại cho nhà đầu tư khác trên thị trường, nhưng như đã ghi chú, nếu tỷ lệ không thể trả nợ gia tăng, nhà đầu tư có thể không còn thích thú với các khoản nợ dưới chuẩn, WAMU sẽ không thể tống được đống nợ này đi và kết thúc bằng việc ôm trọn bộ quả bom nổ chậm.

Cân đối kế toán WAMU - 2005 - 2007

Và tỷ lệ nợ đã bắt đầu gia tăng. Các khoản vay dưới chuẩn bị xếp vào nhóm "nợ xấu" tăng 50% trong năm trước đó, và tăng gấp 3 trong 4 năm. Rủi ro không thể trả nợ đặc biệt cao vì WAMU đã phát hành rất nhiều khoản vay cao hơn hạn mức truyền thống 80% giá trị nhà cửa thế chấp. Điều này có nghĩa, nếu thị trường BĐS yếu đi, khách hàng có thể nợ nhiều hơn giá trị căn nhà của họ. (hiện nay ở VN, thế chấp BĐS vẫn rất nhiều, đặc biệt thời gian thị trường BĐS nóng lên trở lại gần đây. Chưa hết, nhiều ngân hàng còn có chính sách tài sản đảm bảo bằng cổ phiếu, thứ mà không cần nói cũng biết đã quá nóng gần đây - và có thể bốc hơi bất cứ lúc nào)

WAMU có danh mục lớn hơn nhiều, khoản 100 triệu đô-la các khoản thế chấp truyền thống - mặc dù nhiều khoản vay này không thực sự "truyền thống". Trong 60% khoảnn vay thế chấp trong tổng danh mục, tỷ lệ lãi suất tới hạn điều chỉnh chỉ trong 1 năm. Nghĩa là khách hàng đang chịu lãi suất cao (ngân hàng sẽ có ROE cao) và đối mặt với tình trạng không thể trả nợ.

WAMU phản đối ý kiến trên, vì tình huống đó nếu xảy ra, ngân hàng sẽ tịch thu nhà và giá nhà thì vẫn tăng đều đặn (!?)

Đây là một nhận xét có thể nói là ngông cuồng. Thực tế, sự sụt giá của thị trường bất động sản sau 5 năm tăng liên tục đã tới. WAMU đã đặt cược vào khả năng thị trường tăng giá, và giờ thì thị trường đang tụt giá.

Phân tích những nội dung công bố thông tin này dường như cần nhiều nỗ lực (báo cáo WAMU dài 194 trang), và thực tế là vậy. Nhưng không ai nhọc công đọc báo cáo thường niên của WAMU, mà vẫn tự tin kết luận WAMU hứa hẹn an toàn.

Cuối năm 2007, WAMU ngừng kinh doanh nợ dưới chuẩn và bắt đầu sa thải hàng nghìn nhân viên. Quý 4, ngân hàng báo cáo khoản lỗ khoảng 2 tỷ đô la. Cổ phiếu sau đó sụt giảm 70%.

Thị trường chứng khoán đặc biệt thú vị, vì tài sản có thể "bốc hơi". Nếu bạn mua vào mức giá 40, và đột nhiên mọi thứ đảo chiều, cả thị trường mất 70% giá trị. Nếu người ta nói chứng khoán là cuộc chơi có tổng bằng 0, thì trong trường hợp này ai thua và ai thắng. Thực tế, không có ai thắng và mọi người đều thua.

DISCLAIMER

Trong bài viết ngắn "quá mức" này, mình đã không làm rõ được hơn về nhiều yếu tố khác trong báo cáo tài chính của ngành ngân hàng, cũng như không đưa ra được các số liệu cụ thể tại Việt Nam. Điều này do mình đang tranh thủ di chuyển trên xe để viết, và có hạn chế về mặt thời gian.

Mình không đi sâu hơn về những vấn đề mà mình đã nói - X, Y, HĐKD - tất cả đều đi rất sơ sài. Lý do vẫn là thực sự hạn chế về mặt thời gian, và ngành NH phức tạp hơn bao giờ hết.

Trong bài viết, mình chỉ muốn nói, ngành ngân hàng là một ngành kinh doanh rủi ro. Và một lựa chọn an toàn vẫn tốt hơn nhiều so với lựa chọn mạo hiểm. Tuy nhiên, NH có bản chất là chỉ có lợi nhuận ở mức hợp lý - cân bằng giữa ích lợi và rủi ro, vậy nên chúng ta không nên kỳ vọng quá cao cho các ngân hàng.

Hiện nay, nhiều người trả quá cao cho các ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng nhóm dưới với lợi nhuận được báo cáo tăng liên tục, mình nghĩ phải đặc biệt cẩn trọng.

Luôn có những người mời gọi chúng ta mua cổ phiếu, và chính họ cũng cho chúng ta thấy họ cũng đã mua. Nhưng họ mua với giá thấp hơn chúng ta, và rất có thể họ sẽ bán trước chúng ta. Do đó, không nên để định mệnh của mình rơi vào tay người khác - đặc biệt người không có đủ Skin in the game (cùng chịu chung mức độ thích hợp về rủi ro).

Như lời dạy của cha đẻ phân tích giá trị Benjamin Graham "giá của một cổ phiếu mang tính bản chất, do đó, một cổ phiếu ở một mức giá nhất định được coi là đáng để đầu tư, còn ở một mức giá khác thì không".

Cảm ơn các bạn rất nhiều.